1.1 Sarrera
Klima abiadura ezohikoan ari da aldatzen (urtaroak lekuz aldatuta, gertaera muturreko gehiago, ozeanoak beroago eta azidoago, glaziarrak atzeraka). Ez da datu hutsa: aro-aldaketa bat da, eta gizarteari, ekonomiari eta lurraldeei eragiten die.
Ikus-entzunezkoak zeregin bikoitza du honetan:
- Eragin materiala: energia, garraioa, logistika, materialak, hondakinak.
- Eragin kulturala: kontakizunek pertzepzioak eta jokabideak moldatzen dituzte.
Hau da, sektorea arazoaren parte da eta konponbidearen parte izan daiteke. Jasangarritasuna ez da koiunturala: nola ekoizten den eta zer kontatzen den birpentsatzeko markoa da.
1.2 Ikaskuntzaren helburuak
Kapitulua amaitzean, gai izango zara:
- Klima-sistemak nola funtzionatzen duen eta klima nola aldatu den, oro har, ulertzeko.
- Egungo klima-aldaketaren (antropogenikoaren) kausak eta haren ebidentzia nagusiak identifikatzeko.
- Haren eraginak (ingurumenekoak, sozialak, ekonomikoak, kulturalak) eta banaketa desorekatua ebaluatzeko.
- Ikus-entzunezkoak klima-krisian duen zeregina (kulturala eta produktiboa) aitortzeko.
- Klimari buruzko hedabideetako diskurtsoen aurrean ikuspegi kritikoa garatzeko.
1.3 Oinarrizko kontzeptuak (glosarioa)
- Antropozenoa: gizakiaren jarduera planetaren eraldaketa-indar nagusia den aroa.
- Klima-sistema: klima erregulatzen duten osagai elkarmenpekoak (atmosfera, ozeanoak, kriosfera, biosfera, litosfera).
- Berotegi-efektuko gasak (BEG/GEI): CO₂, CH₄ (metanoa), N₂O (oxido nitrosoa) eta gas fluordunak; beroa atxikitzen dute eta berotze globalaren kausa nagusia dira.
- Klima-aldaketa antropogenikoa: gizakiaren jarduerak eragindako klima-aldaketa (isuriak eta lurzoruaren erabilerak); adostasun zientifikoa dago.
- Behartze erradiatiboa : sartzen den eguzki-energiaren eta irteten denaren arteko desoreka (positiboa = berotzea).
- Karbono-hustubidea : CO₂ xurgatzen duten ozeanoak, basoak eta lurzoruak; hondatzean, gaitasun hori galtzen dute.
- *Ez-itzuleraren puntua (tipping point)*: atalase kritikoa, zeinaren ostean sistema bat modu bortitzean eta itzulezinean aldatzen den.
- Arintzea (mitigazioa): kausak murriztea (isuriak). Egokitzea: dagoeneko saihestezinak diren eraginen aurrean zaurgarritasuna murriztea.
- Trantsizio ekologikoa: bizimodu jasangarrietarako eraldaketa ekonomikoa, kulturala eta teknologikoa.
- Ingurumen-eragina (ikus-entzunezkoan): energia, garraioa, materialak, hondakinak, ura, espazioen okupazioa, zarata.
1.4 Klimaren historia (laburra)
Klima beti aldatu izan da (glaziazioak eta glaziazio arteko aldiak, Milankovitch-en zikloengatik, sumendi-jarduerarengatik, etab.), baina milaka edo ehunka milaka urtetan zehar, egokitzapena ahalbidetuz. Giza zibilizazioa Holozenoan sortu zen (azken ~11 700 urteak), izugarri egonkorra.
Industria Iraultzarekin (XVIII. mendea) Antropozenoa hasten da: erregai fosilen erabilera masiboak BEGak areagotu zituen eta, bi mendetan, tenperatura globala ~1,2 ºC igo zen —aurrekaririk gabeko erritmoa—.
1.5 Klima-sistema (funtsezkoa)
Klima bere osagaien arteko elkarreraginetik sortzen da; bat aldatzeak besteei eragiten die (atzeraelikadurak). Oinarrizkoa:
- Atmosfera: N₂ (% 78), O₂ (% 21) eta arrasto-gasak (CO₂, CH₄…). Berotegi-efektu naturalak Lurra bizigarri egiten du; arazoa haren areagotzea da.
- Hidrosfera: ozeanoek (azaleraren % 70 baino gehiago) beroaren gehiegizkoaren % 90 baino gehiago eta CO₂ zati bat xurgatzen dute → berotzea eta ozeanoen azidotzea.
- Kriosfera: izotza eta permafrosta; erradiazioa islatzen dute (albedoa) eta ur gezaren erreserba dira. Urtzean, metanoa askatzen du.
- Litosfera: lurzoruak eta erliebea; lurzoruak karbono-hustubide edo -iturri dira.
- Biosfera: izaki bizidunak eta ekosistemak; fotosintesiaren bidez atmosfera eta karbonoaren zikloa erregulatzen dituzte.
1.6 Klima-aldaketa antropogenikoa
Ebidentzia zientifiko sendoa (mundu osoko milaka neurketa independente: estazioak, sateliteak, buiak, izotza, zuhaitzen eraztunak):
- batez besteko tenperatura +1,2 ºC industria aurreko arotik;
- CO₂ aurrekaririk gabeko mailetan: 280etik 420 ppm baino gehiagora mende eta erdian (180etik 280ra igarotzeko milaka urte behar izan zirenean);
- glaziarren atzerakada eta izotz-galera Groenlandian eta Antartikan;
- bero-boladak, suteak, lehorteak eta uholdeak gehiago; ozeanoen azidotzea; espezieen zikloen aldaketa.
BEG nagusiak: CO₂ (berotzearen % 76 gutxi gorabehera; erregai fosilak, zementua, lurzoru-erabilerak); CH₄ (CO₂ baino 28 aldiz indartsuagoa; abeltzaintza, zabortegiak, gas-ihesak); N₂O (ongarriak, industria); gas fluordunak (oso iraunkorrak).
Klima-desberdintasuna: gutxien lagundu dutenak (herrialde txirotuak, herri indigenak) dira kaltetuenak eta baliabide gutxien dutenak egokitzeko.
1.7 Ikus-entzunezkoaren zeregina
Dagoeneko baldintzatzen du benetako lana: bero-boladek etendako filmaketak, lanaldi arriskutsuak, aldatzen diren edo bideraezin bihurtzen diren kokalekuak, gidoiarekin bat ez datozen paisaiak. Segurtasun, lan-kalitate eta bideragarritasun kontua da, ez soilik ingurumenekoa.
Erronka zehatzak: joan-etorriak murriztea eta mugikortasuna birpentsatzea; energia-kontsumoa eta isuriak jaistea; ekosistemetan eta tokiko komunitateetan eragina gutxitzea.
Eta zer kontatzen den ere ukitzen du: ikus-entzunezkoak irudimen kolektiboak eraikitzen ditu. Nola ekoizten den eta zer kontatzen den arteko koherentzia ez da aukerakoa. Klima-aldaketa erronka operatiboa, etikoa eta narratiboa da aldi berean.
1.9 Ondorioak
Klima-sistema konplexua eta sentikorra da; egungo aldaketa gizakiak eragindakoa eta oso azkarra da, eragin desorekatuekin. Ikus-entzunezkoa sistema horren barruan dabil eta, aldi berean, mundua interpretatzeko kontakizunak eraikitzen ditu. Klima ulertzeak zehaztasun eta koherentzia handiagoz lan egiten laguntzen du. Nola ekoitzi jasangarritasunez galdetu aurretik, ekoizten den mundua ulertu behar da.